Avrupa’nın son yazları rekor sıcaklıklar, ölümler, sağlık uyarıları, orman yangınları ve altyapı sorunlarıyla anılır oldu. Artık Avrupa sıcakları daha tehlikeli ve ölümcül. Peki ama neden?
Avrupa özellikle de Batı Avrupa, son yıllarda yaz mevsimini aşırı sıcak havanın etkisi altında geçiriyor. Kısa süre önce yaşanan sıcak hava dalgası da bunun en çarpıcı örneklerinden biri oldu. Fransa tarihinin en sıcak günlerinden birini yaşarken, İngiltere’de haziran ayı sıcaklık rekoru kırıldı. İspanya ise 1950’den bu yana ölçülen en yüksek günlük ortalama sıcaklıklardan birine ulaştı. Üstüne üstlük Avrupa’daki sıcak hava dalgaları ölümcül hale de geldi. Asıl risk ise iklim değişikliği, yaşlanan nüfus, sıcaklığa uygun tasarlanmamış kentler, gece serinlemeyen binalar ve hazırlıksız altyapının aynı anda devreye girmesiyle ortaya çıkıyor.
Avrupa’nın önemli bir bölümü tarihsel olarak soğuk iklime göre şekillendi. Evler ısıyı içeride tutacak biçimde inşa edildi, kentler yazın uzun süreli aşırı sıcaklara göre planlanmadı, klima kullanımı pek çok ülkede yaygınlaşmadı. Bu nedenle birkaç gün üst üste devam eden 35-40 santigrat derecelik sıcaklıklar, özellikle büyük şehirlerde yaşamı ciddi biçimde zorlaştırıyor. Gündüz ısınan taş, beton ve asfalt yüzeyler gece boyunca bu ısıyı geri veriyor. Böylece şehirler serinleyemiyor, evlerin içi de dışarısı kadar bunaltıcı hale gelebiliyor.
Gece sıcaklıkları ve yaş ortalaması
Sıcak hava dalgalarında en kritik noktalardan biri gece sıcaklıkları oluyor. İnsan vücudu gün içinde maruz kaldığı ısı yükünü büyük ölçüde gece saatlerinde atmaya programlı. Ancak geceler de sıcak geçtiğinde beden dinlenemiyor. Kalp daha fazla çalışıyor, tansiyon ve sıvı kaybı riski artıyor, uyku kalitesi bozuluyor. Özellikle yaşlılar, kronik hastalığı olanlar, bebekler, hamileler ve yalnız yaşayan bireyler için bu durum birkaç gün içinde ciddi bir sağlık tehdidine dönüşebiliyor.
Avrupa’yı daha kırılgan hale getiren bir diğer unsur da nüfus yapısı. Kıta, dünyanın en yaşlı nüfuslarından birine sahip. Sıcak çarpması denildiğinde akla çoğu zaman dışarıda çalışan ya da güneş altında kalan insanlar gelse de sıcak hava dalgalarında ölümlerin önemli bir kısmı evlerin içinde gerçekleşiyor. Yalnız yaşayan yaşlılar, serin bir ortama ulaşamayanlar, yeterli sıvı alamayanlar ya da mevcut hastalıkları nedeniyle vücut ısısını düzenlemekte zorlananlar en büyük risk grubunu oluşturuyor.
Büyük şehirler ise bu riski daha da artırıyor. Paris, Londra, Madrid, Barselona gibi kentlerde beton, asfalt, yoğun trafik ve cam yüzeyler “kentsel ısı adası” etkisi yaratıyor. Bu etki sebebiyle şehir merkezleri çevredeki kırsal alanlara göre çok daha sıcak kalıyor. Ağaçların azlığı, gölge alan eksikliği ve yoğun yapılaşma da bu etkiyi büyütüyor. Sıcaklık yalnızca gündüz değil, gece de şehirlerin üzerinde asılı kalıyor.
Bu noktada iklim değişikliği tabloyu daha ağır hale getiriyor. Avrupa, küresel ortalamadan daha hızlı ısınan bölgelerden biri. Akdeniz havzası ise iklim değişikliğinin en hassas alanları arasında gösteriliyor. Toprak kurudukça doğal serinletici etkisini kaybediyor. Normalde güneş enerjisinin bir bölümü topraktaki suyu buharlaştırmaya giderken, kurak dönemlerde bu enerji doğrudan havayı ısıtıyor. Bu da sıcak hava dalgalarının daha uzun, daha sık ve daha şiddetli yaşanmasına neden oluyor.
Üstelik sıcaklık tek başına da belirleyici değil. Nem oranı yükseldiğinde vücudun terleyerek serinleme kapasitesi azalıyor. Ter buharlaşmadığında beden ısıyı dışarı atamıyor. Bu nedenle uzmanlar ısıyla birlikte, nem, rüzgâr, gece sıcaklığı ve hissedilen sıcaklık gibi faktörlere de bakıyor. Çünkü aynı 38 santigrat derece, kuru bir ortamda farklı, nemli ve havasız bir şehirde çok daha farklı hissediliyor hatta ikinci türdeki kentte çok daha tehlikeli sonuçlar doğurabiliyor.
Sıcak hava dalgaları birçok alanda etkili oluyor. Demiryollarında raylar genleşebiliyor, asfalt yollar zarar görebiliyor, enerji talebi artıyor, elektrik şebekeleri de tüm bu çılgın talepten ötürü zorlanıyor. Tarımda verim kayıpları yaşanıyor, su kaynakları üzerinde baskı oluşuyor, orman yangınlarının yayılma riski de bir hayli büyüyor. Aşırı sıcak hava, sağlık, ekonomi, ulaşım, enerji ve gıda güvenliği açısından da büyük bir risk başlığı olarak karşımızda duruyor.
Avrupa’da son yıllarda yaşananlar, sıcak hava dalgalarının artık istisnai olaylar olmaktan çıktığını da gösteriyor zira bir zamanlar “olağanüstü” kabul edilen sıcaklıklar giderek daha sık etkili oluyor. Bu nedenle uzmanlar sıcak hava dalgalarının halk sağlığı acil durumu olarak ele alınması gerektiğini vurguluyor. Erken uyarı sistemleri, yaşlı ve kırılgan grupların düzenli takip edilmesi, serinleme merkezleri kurulması, daha fazla yeşil alan oluşturulması, gölgelendirme, suya erişim noktaları ve sıcaklığa dayanıklı binalar yeni dönemin temel ihtiyaçları arasında yer alıyor.
Avrupa’nın sıcağı ölümcül hale geliyorsa bunun tek nedeni havanın ısınması değil elbette. Toplumların, şehirlerin ve altyapının bu yeni iklim gerçekliğine henüz tam olarak uyum sağlayamamış olması. Bugün Avrupa’da yaşanan tablo, dünyanın birçok bölgesi için güçlü bir uyarı niteliği taşımalı. Tam da bu nedenle sıcak hava dalgalarına karşı alınacak önlemler bireysel tavsiyelerle sınırlı kalamaz. Elbette bol su içmek, güneşin en dik geldiği saatlerde dışarı çıkmamak ve serin alanlarda kalmak önemlidir. Ancak asıl mesele, şehirlerin ve toplumların bu yeni iklim koşullarına doğru ve yeterli hazırlanması... Yakın gelecekte sıcaklık rekorları meteoroloji bültenlerinin konusu olmaktan çok sağlıktan ekonomiye, ulaşımdan sigortacılığa kadar hayatın her alanını etkileyen temel risklerden biri haline gelecek.
NEREDE NE OLDU
- Önce Batı Avrupa'da yüzlerce can kaybına yol açan aşırı sıcaklar doğuya kaydı. Macaristan, Polonya, Romanya ve Balkan ülkelerinde en yüksek seviyede uyarı yapıldı. Halktan evlerinde kalınması istendi.
- Slovakya’da termometreler 40,5 dereceyi göstererek tüm zamanların rekorunu kırdı.
- Macaristan'ın başkenti Budapeşte'de sıcaklıkların 40 dereceyi aştı. Yetkililer halkın sığınabilmesi için ülke genelinde iki binden fazla klimalı serinleme merkezi açtı.
- Yine Macaristan’da nehir suları ısındı. Bu durumun elektrik üretiminde düşüşe yol açmaması adına, Macaristan'daki nükleer santrale geçici muafiyet tanındı.
- Almanya’nın Brandenburg eyaletinde termometreler 41,7 dereceyi buldu.
- Berlin polisi kamusal alanlardaki kalabalıkları serinletmek için üzerlerine tazyikli su sıktı.
- Yine Almanya'da ise serinlemek için suya giren 13 kişi boğuldu.
- Hırvatistan'da başkent Zagreb ile Split ve Dubrovnik gibi turistik kentler için kırmızı alarm verildi.
- Adriyatik Denizi'ndeki Vis Adası'nda orman yangını çıktı.
- Fransa'da sıcaklara bağlı binden fazla, İspanya'da ise 800’ün üzerinde ölüm kaydedildi.
- İtalya'nın kuzeyindeki Alto Adige bölgesinde metrekareye bir saatte 50 kilogram yağış düştü. Heyelan ve su baskınları yaşandı; birçok insan yaşam alanlarından tahliye edildi.
- Polonya'da düzenlenen bir bisiklet maratonunda iki sporcu hayatını kaybetti.
- Kıbrıs'ta park halindeki araçta mahsur kalan iki çocuk yaşamını yitirdi.
- Altyapısı savaş nedeniyle bir hayli zarar gören Ukrayna’nın enerji şebekesi, sıcaklar nedeniyle artan elektrik talebi karşısında zorlandı ve ülkenin birçok bölgesinde acil elektrik kesintilerine gidildi.
